[سوره الأنعام (6) : آیات 46 تا 49]
اشاره
قُلْ أَ رَأَیْتُمْ إِنْ أَخَذَ اَللّٰهُ سَمْعَکُمْ وَ أَبْصٰارَکُمْ وَ خَتَمَ عَلیٰ قُلُوبِکُمْ مَنْ إِلٰهٌ غَیْرُ اَللّٰهِ یَأْتِیکُمْ بِهِ اُنْظُرْ کَیْفَ نُصَرِّفُ اَلْآیٰاتِ ثُمَّ هُمْ یَصْدِفُونَ (46) قُلْ أَ رَأَیْتَکُمْ إِنْ أَتٰاکُمْ عَذٰابُ اَللّٰهِ بَغْتَهً أَوْ جَهْرَهً هَلْ یُهْلَکُ إِلاَّ اَلْقَوْمُ اَلظّٰالِمُونَ (47) وَ مٰا نُرْسِلُ اَلْمُرْسَلِینَ إِلاّٰ مُبَشِّرِینَ وَ مُنْذِرِینَ فَمَنْ آمَنَ وَ أَصْلَحَ فَلاٰ خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لاٰ هُمْ یَحْزَنُونَ (48) وَ اَلَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا یَمَسُّهُمُ اَلْعَذٰابُ بِمٰا کٰانُوا یَفْسُقُونَ (49)
ترجمه:
46-بگو آیا فکر کرده اید اگر خداوند گوش و چشمهای شما را بگیرد و بر دلهای شما مهر نهد (که چیزی را نفهمید) چه کسی جز خدا است که آنها را به شما بدهد؟ ببین چگونه آیات را برای آنها به گونه های مختلف شرح می دهیم سپس آنها روی می گردانند!.
47-بگو فکر کرده اید اگر عذاب خدا ناگهانی (و پنهانی) یا آشکارا به سراغ شما بیاید آیا جز جمعیت ستمکار هلاک می شوند؟ 48-ما پیامبران را جز برای“بشارت”و“بیم”نمی فرستیم آنها که ایمان آورند و (خویشتن را) اصلاح کنند نه ترسی دارند و نه غمگین می شوند.
49-و آنها که آیات ما را تکذیب کردند عذاب (پروردگار) بخاطر نافرمانیها به آنان می رسد.
ص: 241
تفسیر:
بخشنده نعمتها را بشناسید
روی سخن هم چنان با مشرکان است.
و در این آیات با بیان دیگری برای بیدار ساختن آنها استدلال شده است، و روی غریزه دفع ضرر تکیه کرده، نخست می گوید: “اگر خداوند نعمتهای گرانبهایش را همچون گوش و چشم از شما بگیرد، و بر دلهایتان مهر بگذارد و بطوری که نتوانید میان خوب و بد و حق و باطل تمیز دهید چه کسی جز خدا می تواند این نعمتها را به شما باز گرداند”؟! (قُلْ أَ رَأَیْتُمْ إِنْ أَخَذَ اللّٰهُ سَمْعَکُمْ وَ أَبْصٰارَکُمْ وَ خَتَمَ عَلیٰ قُلُوبِکُمْ مَنْ إِلٰهٌ غَیْرُ اللّٰهِ یَأْتِیکُمْ بِهِ) .
در حقیقت مشرکان نیز قبول داشتند که خالق و روزی ده خدا است، و بتها را بعنوان شفاعت در پیشگاه خدا می پرستیدند قرآن می گوید شما بجای اینکه پرستش بتهای بی ارزش و فاقد همه چیز کنید چرا مستقیما به در خانه خدا نمی روید خدایی که سرچشمه همه نیکیها و برکات است.
علاوه بر اعتقادی که همه بت پرستان در باره خدا داشتند در اینجا نیز عقل آنها به داوری طلبیده می شود، که بتهایی که خود نه چشم و نه گوش و نه عقل و نه هوش دارند چگونه می توانند این گونه نعمتها را به دیگران ببخشند؟! سپس می گوید“ببین چگونه آیات و دلائل را به گونه های مختلف برای آنها شرح میدهیم، ولی باز آنها از حق روی برمی گردانند” (اُنْظُرْ کَیْفَ نُصَرِّفُ الْآیٰاتِ ثُمَّ هُمْ یَصْدِفُونَ) .
درباره معنی“ختم”و همچنین علت اینکه“سمع”در آیات قرآن معمولا
ص: 242
بطور مفرد و“ابصار”بطور جمع می آید در جلد اول همین تفسیر صفحه 50 بحث کردیم.
“نصرف”از ماده“تصریف”به معنی“تغییر”است و در اینجا منظور بیان استدلالات گوناگون و در اشکال مختلف می باشد، و“یصدفون”از ماده “صدف”بر وزن“هدف”به معنی جانب و ناحیه است، و چون بهنگام روی گردانیدن و اعراض، انسان متوجه جانب و ناحیه دیگری می شود این کلمه در معنی اعراض به کار می رود، منتها چنان که“راغب”در“مفردات”می گوید:
این ماده به معنی اعراض و روی گردانیدن شدید استعمال می شود.
* در آیه بعد به دنبال ذکر این سه نعمت بزرگ الهی (چشم و گوش و فهم) که سرچشمه تمام نعمتهای دنیا و آخرت است اشاره به امکان سلب همه نعمتها بطور کلی کرده، می گوید: “به آنها بگو اگر عذاب خداوند ناگهانی و بدون مقدمه، و یا آشکارا و با مقدمه، به سراغ شما بیاید آیا جز ستمکاران نابود می شوند”؟! (قُلْ أَ رَأَیْتَکُمْ إِنْ أَتٰاکُمْ عَذٰابُ اللّٰهِ بَغْتَهً أَوْ جَهْرَهً هَلْ یُهْلَکُ إِلاَّ الْقَوْمُ الظّٰالِمُونَ) (1) “بغته”به معنی“ناگهانی”و“جهره”به معنی“آشکار”است، و قاعدتا باید در مقابل آشکار، پنهان ذکر گردد، نه ناگهانی، ولی چون امور ناگهانی معمولا مقدمات آنها مخفی و پنهان است، زیرا اگر پنهان نبود ناگهانی نمی شد، به این جهت در مفهوم کلمه“بغته”مفهوم پنهانی افتاده است. (1) منظور این است تنها کسی که قادر به انواع مجازات و گرفتن نعمتها است خدا است، و بتها هیچ نقشی در این میان ندارند. ص: 243 1- 1) در باره معنی ا رایتکم و تجزیه و ترکیب آن ذیل آیه 40 در همین سوره بحث کردیم و گفتیم دلیلی ندارد که آن را به معنی اخبرونی بگیریم بلکه مفهوم آن“هل علمتم”آیا دانستید می باشد. بنا بر این دلیلی ندارد که به آنها پناه برید، ولی از آنجا که خداوند حکیم و رحیم است تنها ستمکاران را مجازات می کند. ضمنا از این تعبیر استفاده می شود که“ظلم”معنی وسیعی دارد که انواع شرک و گناهان را شامل می شود، بلکه در آیات قرآن شرک به عنوان“ظلم عظیم” معرفی شده است چنان که“لقمان”به فرزند خود می گفت لاٰ تُشْرِکْ بِاللّٰهِ إِنَّ الشِّرْکَ لَظُلْمٌ عَظِیمٌ: “فرزندم برای خدا شریک قائل مشو که شرک ظلم بزرگی است” (سوره لقمان آیه 13) . * در آیه بعد بوضع پیامبران الهی اشاره کرده، می گوید: “نه تنها بتهای بیجان کاری از آنها ساخته نیست، انبیای بزرگ و رهبران الهی نیز کاری جز ابلاغ رسالت، و بشارت و انذار، و تشویق و تهدید ندارند، و هر نعمتی هست به فرمان خدا و از ناحیه او است و آنها هم هر چه بخواهند از او می خواهند” (وَ مٰا نُرْسِلُ الْمُرْسَلِینَ إِلاّٰ مُبَشِّرِینَ وَ مُنْذِرِینَ) .
احتمال دیگر در پیوند این آیه با آیات قبل این است که در آیات گذشته سخن از تشویق ها و تهدیدها در میان بود، در این آیه می گوید این همان هدفی است که پیامبران بخاطر آن مبعوث شدند، کار آنها نیز بشارت و انذار بود.
سپس می گوید: “راه نجات منحصر در دو چیز است آنها که ایمان بیاورند و خویشتن را اصلاح کنند (و عمل صالح انجام دهند) نه ترسی از مجازاتهای الهی دارند، و نه غم و اندوهی از اعمال گذشته خود” (فَمَنْ آمَنَ وَ أَصْلَحَ فَلاٰ خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لاٰ هُمْ یَحْزَنُونَ) . “و در مقابل، کسانی که آیات ما را تکذیب کنند در برابر این فسق و نافرمانی گرفتار مجازات الهی خواهند شد” (وَ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا یَمَسُّهُمُ الْعَذٰابُ بِمٰا کٰانُوا یَفْسُقُونَ) .
ص: 244
قابل توجه اینکه در مورد مجازات تکذیب کنندگان آیات خدا، تعبیر به “یمسهم العذاب”شده است، یعنی“عذاب پروردگار آنها را لمس میکند”گویا مجازات همه جا بدنبال آنها می گردد و سپس به بدترین وجهی آنها را فرا میگیرد، ذکر این نکته نیز لازم است که“فسق”معنی وسیعی دارد، و هر گونه نافرمانی و خروج از راه و رسم بندگی خدا حتی کفر را شامل می شود: و منظور از آن در آیه فوق نیز همین معنی است، بنا بر این محلی برای بحثهایی که“فخر رازی” و دیگر مفسران در باره فسق در اینجا کرده اند و آن را شامل گناهان نیز دانسته اند، و سپس به دفاع برخاسته اند باقی نمی ماند.