[سوره الأنبیاء (21) : آیات 76 تا 77]
اشاره
وَ نُوحاً إِذْ نٰادیٰ مِنْ قَبْلُ فَاسْتَجَبْنٰا لَهُ فَنَجَّیْنٰاهُ وَ أَهْلَهُ مِنَ اَلْکَرْبِ اَلْعَظِیمِ (76) وَ نَصَرْنٰاهُ مِنَ اَلْقَوْمِ اَلَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا إِنَّهُمْ کٰانُوا قَوْمَ سَوْءٍ فَأَغْرَقْنٰاهُمْ أَجْمَعِینَ (77)
ترجمه:
76-و نوح را (به یادآور) هنگامی که پیش از آنها (ابراهیم و لوط) پروردگار خود را خواند، ما دعای او را مستجاب کردیم، او و خاندانش را از اندوه بزرگ نجات دادیم.
77-و او را در برابر جمعیتی که آیات ما را تکذیب کرده بودند یاری نمودیم، چرا که آنها قوم بدی بودند، لذا همه را غرق کردیم.
تفسیر:
نجات نوح از چنگال متعصبان لجوج
بعد از ذکر گوشه ای از داستان ابراهیم و لوط، به ذکر قسمتی از سرگذشت یکی دیگر از پیامبران بزرگ یعنی“نوح”پرداخته می فرماید: “به یادآور نوح را، هنگامی که قبل از آنها (قبل از ابراهیم و لوط) پروردگار خود را خواند” و تقاضای نجات از چنگال منحرفان بی ایمان کرد (وَ نُوحاً إِذْ نٰادیٰ مِنْ قَبْلُ) .
این ندای نوح ظاهرا اشاره به نفرینی است که در سوره نوح در قرآن مجید نقل شده است آنجا که می گوید: رَبِّ لاٰ تَذَرْ عَلَی الْأَرْضِ مِنَ الْکٰافِرِینَ دَیّٰاراً إِنَّکَ إِنْ تَذَرْهُمْ یُضِلُّوا عِبٰادَکَ وَ لاٰ یَلِدُوا إِلاّٰ فٰاجِراً کَفّٰاراً:
“پروردگارا!احدی از این قوم بی ایمان را روی زمین مگذار!چرا که اگر بمانند
ص: 461
بندگان تو را گمراه می کنند، و نسل آینده آنها نیز جز کافر و فاجر نخواهد بود”! (نوح-26-27) .
و یا اشاره به جمله ای است که در آیه 10 سوره قمر آمده فَدَعٰا رَبَّهُ أَنِّی مَغْلُوبٌ فَانْتَصِرْ: “پروردگار خود را خواند و عرض کرد خدایا من در برابر آنها مغلوبم مرا یاری کن”.
تعبیر به“نادی”که معمولا برای خواندن با صدای بلند می آید ممکن است اشاره به این باشد که آن قدر این پیامبر بزرگ را ناراحت کردند که سرانجام فریاد کشید و براستی اگر حالات نوح را که بخشی از آن در سوره نوح آمده و بخشی در سوره هود درست بررسی کنیم می بینیم که حق داشته فریاد بزند (1) .
(1)
سپس اضافه می کند“ما دعای او را مستجاب کردیم و او و خانواده اش را از آن غم و اندوه بزرگ رهایی بخشیدیم” (فَاسْتَجَبْنٰا لَهُ فَنَجَّیْنٰاهُ وَ أَهْلَهُ مِنَ الْکَرْبِ الْعَظِیمِ) .
در حقیقت جمله“فاستجبنا”اشاره اجمالی به اجابت دعای او است، و جمله “ فَنَجَّیْنٰاهُ وَ أَهْلَهُ مِنَ الْکَرْبِ الْعَظِیمِ “شرحی و تفصیلی برای آن محسوب می شود.
در اینکه منظور از کلمه”اهل”در اینجا کیست؟ در میان مفسران گفتگو است، زیرا اگر منظور خانواده او باشد، تنها بعضی از فرزندان نوح را شامل می شود، زیرا می دانیم یکی از فرزندانش“با بدان بنشست و خاندان نبوتش گم شد”.
همسرش نیز در خط او نبود، و اگر منظور از اهل، پیروان خاص و یاران با ایمانش باشد، بر خلاف معنی مشهوری است که اهل دارد.
اما می توان گفت: که اهل در اینجا معنی وسیعی دارد، هم بستگان مؤمن
ص: 462
1- 1) به جلد 9 تفسیر نمونه از صفحه 68 تا 125 مراجعه فرمائید.
او را شامل می شود و هم دوستان خاص او را، چرا که در مورد فرزند نااهلش می خوانیم“ إِنَّهُ لَیْسَ مِنْ أَهْلِکَ ”: “او از خاندان تو نیست چرا که مکتبش را از تو جدا کرده” (هود-46) .
به این ترتیب آنها که پیوند مکتبی با نوح داشتند در حقیقت از خانواده او محسوب می شوند.
ذکر این نکته نیز لازم است که واژه“کرب”در لغت به معنی اندوه شدید است، و در اصل از“کرب”به معنی زیر و رو کردن زمین گرفته شده، چرا که اندوه شدید دل انسان را زیر و رو می کند، و توصیف آن به“عظیم”، نهایت شدت اندوه نوح را می رساند.
چه اندوهی از این بالاتر که طبق صریح آیات قرآن، 950 سال دعوت به آئین حق کرد، اما طبق مشهور میان مفسران در تمام این مدت طولانی تنها هشتاد نفر!به او ایمان آوردند (1) کار بقیه چیزی جز سخریه و استهزاء و اذیت و آزار نبود.
(1)
* در آیه بعد اضافه می کند: “ما او را در برابر قومی که آیات ما را تکذیب کردند یاری کردیم” (وَ نَصَرْنٰاهُ مِنَ الْقَوْمِ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا) (2) . (2) “چرا که آنها قوم بدی بودند، لذا همه آنان را غرق کردیم” (إِنَّهُمْ کٰانُوا قَوْمَ سَوْءٍ فَأَغْرَقْنٰاهُمْ أَجْمَعِینَ) . این جمله بار دیگر تاکیدی است بر این حقیقت که مجازاتهای الهی هرگز ص: 463 1- 1) مجمع البیان ذیل آیه 40 سوره هود، و نور الثقلین جلد 2 صفحه 350. 2- 2) معمولا“نصر”به وسیله“علی”به مفعول دوم متعدی می شود، مثلا گفته می شود“اللهم انصرنا علیهم”اما در اینجا کلمه“من”به کار رفته است شاید به این جهت که منظور یاری دادن توأم با نجات است چرا که ماده نجات با“من”متعدی می شود. جنبه انتقامی ندارد، بلکه بر اساس انتخاب اصلح است، به این معنی که حق حیات و استفاده از مواهب زندگی برای گروهی است که در خط تکامل و سیر الی- اللّٰه باشند و یا اگر روزی در خط انحراف افتادند بعدا تجدید نظر کرده و بازگردند، اما گروهی که فاسدند و در آینده نیز هیچگونه امیدی به اصلاحشان نیست جز مرگ و نابودی سرنوشتی ندارند. *
نکته:
ذکر این نکته نیز لازم است که در سرگذشت“ابراهیم”و“لوط”که سابقا خواندیم و همچنین“ایوب”و“یونس”که در آیات بعد خواهد آمد همانند نوح، تکیه بر مساله نجات و رهایی آنها از چنگال محنتها و رنجها و دشمنان جبار شده است.
گویی برنامه این است که خداوند در این سوره انبیاء حمایت بی دریغش از پیامبران، و نجاتشان را از چنگال مشکلات بازگو کند، تا مایه دلداری برای پیامبر اسلام و امیدواری برای مؤمنان باشد، مخصوصا با توجه به اینکه این سوره مکی است و مسلمانان در آن هنگام شدیدا در ناراحتی و رنج بوده اند، اهمیت این مساله روشنتر می شود.
***
ص: 464