[سوره الأعراف (7) : آیه 187]
اشاره
یَسْئَلُونَکَ عَنِ اَلسّٰاعَهِ أَیّٰانَ مُرْسٰاهٰا قُلْ إِنَّمٰا عِلْمُهٰا عِنْدَ رَبِّی لاٰ یُجَلِّیهٰا لِوَقْتِهٰا إِلاّٰ هُوَ ثَقُلَتْ فِی اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضِ لاٰ تَأْتِیکُمْ إِلاّٰ بَغْتَهً یَسْئَلُونَکَ کَأَنَّکَ حَفِیٌّ عَنْهٰا قُلْ إِنَّمٰا عِلْمُهٰا عِنْدَ اَللّٰهِ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَ اَلنّٰاسِ لاٰ یَعْلَمُونَ (187)
ترجمه:
187-از قیامت از تو سؤال می کنند که وقوع آن در چه زمانی است؟ بگو علمش نزد پروردگار من است و هیچکس جز او (نمی تواند) وقت آن را آشکار سازد، (اما قیام قیامت حتی) در آسمانها و زمین سنگین (و بسیار پر اهمیت) است، و جز به طور ناگهانی به سراغ شما نمی آید، (باز) او تو چنان سؤال می کنند که گویی تو از زمان وقوع آن با خبری، بگو علمش تنها نزد خدا است ولی بیشتر مردم نمی دانند.
شان نزول:
کی قیامت بر پا می شود؟
به طوری که در بعضی از روایات آمده است (1) طایفه قریش به چند نفر ماموریت دادند که به نجران سفر کنند، و از دانشمندان یهود که (علاوه بر مسیحیان) در آنجا ساکن بودند مسائل پیچیده ای را سؤال کنند و در بازگشت آنها را در برابر پیامبر ص مطرح سازند (به گمان اینکه پیامبر از پاسخ آنها عاجز می ماند) از جمله سؤالات این بود که در چه زمانی قیامت برپا می شود، هنگامی که آنها این پرسش را از پیامبر ص کردند، آیه فوق نازل شد و به آنها پاسخ گفت (2) .
(1)
(2)
ص: 40
1- 1) تفسیر برهان جلد 2 صفحه 54.
2- 2) بعضی از مفسران مانند مرحوم طبرسی شان نزول را در باره جمعی از یهود ذکر کرده که به خدمت پیامبر ص آمدند و از مساله قیامت پرسیدند، اما از آنجا که سوره در مکه نازل شده و پیامبر در آنجا با یهود درگیری نداشت این موضوع بسیار بعید به نظر می رسد.
تفسیر:
با اینکه برای آیه شان نزول خاصی ذکر شده در عین حال پیوند روشنی نیز با آیات قبل دارد، زیرا در آیات قبل اشاره به مساله قیامت و لزوم آمادگی برای چنین روزی شده بود، طبعا به دنبال چنین بحثی این سؤال برای بسیاری از مردم پیش می آید که قیامت کی بر پا خواهد شد، لذا قرآن می گوید: “از تو در باره ساعت (روز رستاخیز) می پرسند، که در چه زمانی وقوع می یابد”؟ (یَسْئَلُونَکَ عَنِ السّٰاعَهِ أَیّٰانَ مُرْسٰاهٰا) .
گرچه کلمه“ساعت”به معنی زمان پایان دنیا نیز آمده است، ولی غالبا- و به عقیده بعضی همواره-در قرآن مجید به معنی قیام قیامت است، مخصوصا پاره ای از قرائن در مورد آیه ای که در آن بحث می کنیم این موضوع را تاکید می کند، مانند، جمله“متی تقوم الساعه” (کی ساعت بر پا می شود) که در شان نزول وارد شده است.
کلمه“ایان”مساوی“متی”و برای سؤال از زمان است.
و“مرسی”به اصطلاح“مصدر میمی”است، و با“ارساء”یک معنی دارد و آن اثبات یا وقوع چیزی است، لذا به کوه های محکم و ثابت، جبال راسیات گفته می شود، بنا بر این جمله“ أَیّٰانَ مُرْسٰاهٰا “مفهومش این است در چه زمان قیامت وقوع پیدا می کند و ثابت می شود؟ سپس اضافه می کند که ای پیامبر!در پاسخ این سؤال صریحا”بگو این علم تنها نزد پروردگار من است، و هیچکس جز او نمی تواند وقت آن را آشکار
ص: 41
سازد” (قُلْ إِنَّمٰا عِلْمُهٰا عِنْدَ رَبِّی لاٰ یُجَلِّیهٰا لِوَقْتِهٰا إِلاّٰ هُوَ) .
ولی دو نشانه سربسته برای آن بیان می کند، نخست می گوید: “قیام ساعت در آسمانها و زمین، مساله سنگینی است” (ثَقُلَتْ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ) چه حادثه ای ممکن است از این سنگینتر بوده باشد، در حالی که در آستانه قیامت، همه کرات آسمانی به هم می ریزند، آفتاب خاموش، ماه تاریک، ستارگان بی فروغ و اتمها متلاشی می گردند، و از بقایای آنها جهانی نو با طرحی تازه ریخته می شود (1) .
(1)
دیگر اینکه قیام ساعت، ناگهانی است، و بدون مقدمات تدریجی، و به شکل انقلابی، تحقق می یابد.
بار دیگر می گوید: “چنان از تو سؤال می کنند که گویی تو از زمان وقوع قیامت با خبری”! (یَسْئَلُونَکَ کَأَنَّکَ حَفِیٌّ عَنْهٰا) (2) .
(2)
بعد اضافه می کند که در جواب آنها بگو: “این علم تنها نزد خدا است ولی بیشتر مردم از این حقیقت آگاهی ندارند”که چنین علمی مخصوص ذات پاک او است، لذا پی در پی از آن می پرسند. (قُلْ إِنَّمٰا عِلْمُهٰا عِنْدَ اللّٰهِ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَ النّٰاسِ لاٰ یَعْلَمُونَ) .
ممکن است بعضی از خود سؤال کنند چرا این علم مخصوص ذات خدا است و هیچکس حتی پیامبران را از آن آگاه نمی سازد؟
ص: 42
1- 1) بعضی از مفسران گفته اند منظور از این جمله این است که علم و آگاهی بر قیامت بر اهل آسمانها و زمین ثقیل و سنگین است، ولی حق همان تفسیر اول است، زیرا کلمه“علم” و“اهل”را محذوف دانستن خلاف ظاهر آیه می باشد.
2- 2) “حفی”در اصل به معنی کسی است که پی در پی از چیزی سؤال می کند و با دقت و اصرار تعقیب می نماید و از آنجا که اصرار در سؤال باعث پیشرفت علم و دانش انسان می شود گاهی این کلمه به معنی“عالم و دانشمند”نیز آمده است.
پاسخ این سؤال این است که: عدم آگاهی از وقوع رستاخیز به ضمیمه ناگهانی بودن و با توجه به عظمت ابعاد آن سبب می شود که هیچگاه مردم قیامت را دور ندانند و همواره در انتظار آن باشند، به این ترتیب خود را برای نجات در آن آماده سازند، و این عدم آگاهی اثر مثبت و روشنی در تربیت نفوس و توجه آنها به مسئولیتها و پرهیز از گناه خواهد داشت.