[سوره الأعراف (7) : آیات 55 تا 56]
اشاره
اُدْعُوا رَبَّکُمْ تَضَرُّعاً وَ خُفْیَهً إِنَّهُ لاٰ یُحِبُّ اَلْمُعْتَدِینَ (55) وَ لاٰ تُفْسِدُوا فِی اَلْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلاٰحِهٰا وَ اُدْعُوهُ خَوْفاً وَ طَمَعاً إِنَّ رَحْمَتَ اَللّٰهِ قَرِیبٌ مِنَ اَلْمُحْسِنِینَ (56)
ترجمه:
55-پروردگار خود را از روی تضرع و در پنهانی بخوانید (و از تجاوز دست بردارید که) او متجاوزان را دوست نمی دارد.
56-و در زمین فساد مکنید بعد از آنکه اصلاح شده است، و او را با بیم و امید بخوانید (بیم از مسئولیتها و امید به رحمتش، و نیکی کنید) زیرا رحمت خدا به نیکوکاران نزدیک است.
ص: 208
تفسیر:
شرایط اجابت دعا
آیه گذشته با ذکر دلائل روشن این حقیقت را اثبات کرد که شایسته عبودیت و بندگی تنها خدا است، و به دنبال آن در اینجا دستور می دهد که“دعا و نیایش” که جان و روح عبادت است باید در برابر خدا انجام گیرد، نخست می گوید:
“پروردگار خود را از روی تضرع و در پنهانی بخوانید” (اُدْعُوا رَبَّکُمْ تَضَرُّعاً وَ خُفْیَهً) .
“تضرع”در اصل از ماده“ضرع” (بر وزن فرع) به معنی“پستان”گرفته شده، بنا بر این فعل“تضرع”به معنی دوشیدن شیر از پستان می آید، و از آنجا که به هنگام دوشیدن شیر انگشتها بر نوک پستان در جهات مختلف حرکت می کنند، این کلمه در مورد کسی که با حرکات مخصوص خود اظهار خضوع و تواضع می کند به کار می رود.
بنا بر این اگر در آیه فوق می خوانیم خدا را از روی تضرع بخوانید یعنی با کمال خضوع و خشوع و تواضع روی به سوی او آرید، در حقیقت دعا کننده نباید تنها زبانش چیزی را بخواهد، بلکه باید روح دعا در درون جان او و در تمام وجودش منعکس گردد، و زبان تنها ترجمان آنها باشد و به عنوان نمایندگی همه اعضای او سخن گوید.
و اینکه در آیه فوق دستور داده شده که خدا را به طور“خفیه”و در پنهانی بخوانید برای این است که از“ریا”دورتر، و به اخلاص نزدیکتر، و توام با تمرکز فکر و حضور قلب باشد.
ص: 209
در حدیثی می خوانیم که پیامبر ص در یکی از غزوات بود، هنگامی که سپاهیان اسلام کنار دره ای رسیدند فریاد خود را به“لا اله الا اللّٰه”“و اللّٰه اکبر” بلند کردند، پیامبر فرمود:
یا ایها الناس اربعوا علی انفسکم اما انکم لا تدعون اصم و لا غائبا انکم تدعون سمیعا قریبا انه معکم: “ای مردم اندکی آرامتر دعا کنید شما شخص کر و غائبی را نمی خوانید شما کسی را می خوانید که شنوا و نزدیک است و با شما است” (1) .
(1)
این احتمال نیز در آیه داده شده است که منظور از“تضرع”دعای آشکار و منظور از“خفیه”دعای پنهانی است، زیرا هر مقامی اقتضایی دارد گاهی باید آشکارا و گاهی پنهانی دعا کرد، روایتی که از علی بن ابراهیم در ذیل آیه نقل شده این موضوع را تایید می کند.
و در پایان آیه می فرماید: خداوند تجاوزکاران را دوست نمی دارد (إِنَّهُ لاٰ یُحِبُّ الْمُعْتَدِینَ) .
و این جمله معنی وسیعی دارد که هر گونه تجاوز را، اعم از فریاد کشیدن به هنگام دعا، و یا تظاهر و ریاکاری، و یا توجه به غیر خدا را به هنگام دعا، شامل می شود.
* در آیه بعد اشاره به حکمی شده است که در واقع یکی از شرائط تاثیر دعا است، می فرماید: “در روی زمین فساد مکنید بعد از آنکه اصلاح شده است” (وَ لاٰ تُفْسِدُوا فِی الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلاٰحِهٰا) . مسلما هنگامی دعاها در پیشگاه خدا به اجابت نزدیک خواهد بود که شرائط لازم در آن رعایت شود، از جمله اینکه با جنبه های سازنده و عملی در حدود توانایی ص: 210 1- 1) مجمع البیان جلد چهارم صفحه 429. و قدرت همراه باشد، حقوق مردم رعایت گردد، و حقیقت دعا در سراسر وجود انسان پرتوافکن شود، بنا بر این هیچگاه دعای افراد مفسد و تبهکار به جایی نخواهد رسید. منظور از“فساد بعد از اصلاح”، ممکن است اصلاح از ظلم یا کفر یا هر دو بوده باشد، در روایتی از امام باقر ع می خوانیم: ان الارض کانت فاسده فاصلحها اللّٰه بنبیه ص: “زمین فاسد بود و خداوند بوسیله پیامبر اسلام آن را اصلاح کرد” (1) . (1) بار دیگر به مساله دعا می پردازد و یکی دیگر از شرائط آن را بازگو می کند و می گوید: “خدا را با ترس و امید بخوانید” (وَ ادْعُوهُ خَوْفاً وَ طَمَعاً) . نه آن چنان از اعمال خود راضی باشید که گمان کنید هیچ نقطه تاریکی در زندگی شما نیست که این خود عامل عقب گرد و سقوط است، و نه آن چنان مایوس باشید که خود را شایسته عفو خدا و اجابت دعا ندانید که این یاس و نومیدی نیز خاموش کننده همه تلاشها و کوششها است، بلکه با دو بال“بیم”و“امید”به سوی او پرواز کنید، امید به رحمتش و بیم از مسئولیتها و لغزشها. و در پایان آیه برای تاکید بیشتر روی اسباب امیدواری به رحمت خدا، می گوید: “رحمت خدا به نیکوکاران نزدیک است” (إِنَّ رَحْمَتَ اللّٰهِ قَرِیبٌ مِنَ الْمُحْسِنِینَ) . ممکن است این جمله یکی دیگر از شرائط اجابت دعا باشد، یعنی اگر می خواهید دعای شما یک دعای توخالی و تنها گردش زبان نباشد باید آن را با “اعمال نیک”خود همراه سازید، تا به کمک آن، رحمت الهی شامل حال شما گردد و دعایتان به ثمر رسد و به این ترتیب در این دو آیه اشاره به پنج قسمت از ص: 211 1- 1) مجمع البیان جلد چهارم صفحه 429. شرائط قبولی دعا شده است: نخست اینکه از روی تضرع و در پنهانی باشد، دیگر اینکه از حد اعتدال تجاوز نکند، سوم اینکه با تولید فساد و تبهکاری همراه نگردد، چهارم اینکه توأم با بیم و امید متوازن باشد، پنجم اینکه با نیکوکاری توأم گردد. *
ص: 212