[سوره الأعراف (7) : آیات 44 تا 45]
اشاره
وَ نٰادیٰ أَصْحٰابُ اَلْجَنَّهِ أَصْحٰابَ اَلنّٰارِ أَنْ قَدْ وَجَدْنٰا مٰا وَعَدَنٰا رَبُّنٰا حَقًّا فَهَلْ وَجَدْتُمْ مٰا وَعَدَ رَبُّکُمْ حَقًّا قٰالُوا نَعَمْ فَأَذَّنَ مُؤَذِّنٌ بَیْنَهُمْ أَنْ لَعْنَهُ اَللّٰهِ عَلَی اَلظّٰالِمِینَ (44) اَلَّذِینَ یَصُدُّونَ عَنْ سَبِیلِ اَللّٰهِ وَ یَبْغُونَهٰا عِوَجاً وَ هُمْ بِالْآخِرَهِ کٰافِرُونَ (45)
ترجمه:
44-و بهشتیان به دوزخیان صدا می زنند که ما آنچه را پروردگارمان به ما وعده داده بود همه را حق یافتیم، آیا شما هم آنچه را پروردگارتان به شما وعده داده بود حق یافتید؟!در این هنگام ندا دهنده ای در میان آنها ندا می دهد که لعنت خدا بر ستمگران باد! 45-همانها که (مردم را) از راه خدا باز می دارند و (با القای شبهات) می خواهند آن را کج و معوج نشان دهند و آنان به آخرت کافر هستند.
ص: 178
تفسیر:
پس از بحثی که در آیات گذشته پیرامون سرنوشت بهشتیان و دوزخیان بیان شد، در این آیات اشاره ای به گفتگوی این دو گروه با هم در آن جهان شده است، و از آن استفاده می شود که بهشتیان و دوزخیان از محل خود می توانند با یکدیگر سخن بگویند.
نخست می گوید: “بهشتیان، دوزخیان را مخاطب ساخته و صدا می زنند که ما وعده پروردگار خویش را حق یافتیم، آیا شما هم به آنچه خدا به وسیله فرستادگانش وعده داده بود، رسیدید؟!” (وَ نٰادیٰ أَصْحٰابُ الْجَنَّهِ أَصْحٰابَ النّٰارِ أَنْ قَدْ وَجَدْنٰا مٰا وَعَدَنٰا رَبُّنٰا حَقًّا فَهَلْ وَجَدْتُمْ مٰا وَعَدَ رَبُّکُمْ حَقًّا) .
“و آنها در پاسخ می گویند آری، همه را عین حقیقت دیدیم” (قٰالُوا نَعَمْ) .
باید توجه داشت با اینکه“نادی”فعل ماضی است، در اینجا معنی مضارع را می بخشد، و اینگونه تعبیر در قرآن فراوان است که حوادث قطعی آینده را با فعل ماضی ذکر می کند و این یک نوع تاکید محسوب می شود، یعنی آینده چنان روشن است که گویی در گذشته روی داده است.
ضمنا تعبیر به“نادی”که معمولا برای فاصله دور است، روشنگر بعد مسافت مقامی یا مکانی میان این دو گروه است.
در اینجا ممکن است سؤال شود، گفتگوهای این دو گروه چه فایده ای دارد، با اینکه خودشان پاسخ آن را می دانند؟ ولی جواب آن معلوم است، زیرا سؤال همیشه برای افزایش معلومات نیست، بلکه گاهی جنبه ملامت و سرزنش و توبیخ دارد، و در اینجا چنین است، در واقع این خود یکی از کیفرهای گنهکاران و ستم پیشگانی است که وقتی دنیا به کامشان
ص: 179
بود، با ملامتها و سرزنشها، روح افراد با ایمان را می آزردند، در آنجا باید کیفر آن را به عنوان نتیجه عمل ببینند، نظیر این موضوع در سوره های مختلف قرآن از جمله در آخر سوره مطففین آمده است.
سپس اضافه می کند“در این هنگام گوینده ای، ندا در می دهد (آن چنان که صدای او به گوش همگان می رسد) که لعنت خدا بر ستمگران باد”! (فَأَذَّنَ مُؤَذِّنٌ بَیْنَهُمْ أَنْ لَعْنَهُ اللّٰهِ عَلَی الظّٰالِمِینَ) . سپس ستمگران را چنین معرفی می کند:
“همانها که مردم را از راه راست باز داشتند و با تبلیغات مسموم و زهرآگین خود، ایجاد شک و تردید در ریشه های عقائد مردم کردند و جاده مستقیم الهی را کج و معوج نشان دادند، و به سرای دیگر نیز ایمان نداشتند” (اَلَّذِینَ یَصُدُّونَ عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ وَ یَبْغُونَهٰا عِوَجاً وَ هُمْ بِالْآخِرَهِ کٰافِرُونَ) (1) .
(1)
از آیه فوق بار دیگر این حقیقت استفاده می شود که همه انحرافات و مفاسد در مفهوم“ظلم و ستم”جمع است و ظالم مفهوم وسیعی دارد که تمام گنهکاران، مخصوصا گمراهان گمراه کننده را در بر میگیرد.
این ندا دهنده کیست؟ در اینکه این مؤذّن (ندا دهنده) که صدای او را همگان می شنوند و در حقیقت، سیطره تفوقی بر همه آنها دارد کیست؟ از آیه چیزی استفاده نمی شود،
ص: 180
1- 1) یَبْغُونَهٰا عِوَجاً به معنی“یطلبونها عوجا”می باشد یعنی آنها میل دارند و تلاش و کوشش می کنند که با القای شبهات و تبلیغات مسموم، راه راست را دگرگون نشان دهند، ضمنا“راغب”در مفردات می گوید: عوج (بر وزن کرج) به معنی کجی حسی است ولی“عوج” (بر وزن پدر) به کجی هایی گفته می شود که با فکر، درک می شود ولی ظاهرا پاره ای از آیات قرآن مانند آیه 107 سوره طه با این تفصیل سازگار نیست (دقت کنید) .
ولی در روایات اسلامی که در تفسیر و توضیح آیه فوق آمده است، غالبا به امیر مؤمنان علی ع تفسیر شده است.
حاکم ابو القاسم حسکانی که از دانشمندان اهل سنت است به سند خود از “محمد حنفیه”از“علی” ع نقل می کند که فرمود:
انا ذلک المؤذن: “آنکه این ندا را در می دهد منم”و همچنین به سند خود از ابن عباس نقل می کند که علی ع در قرآن نام هایی دارد که مردم آنها را نمی دانند، از جمله“مؤذّن”در آیه شریفه فَأَذَّنَ مُؤَذِّنٌ بَیْنَهُمْ: “علی است که این ندا را در می دهد و می گوید
الا لعنه علی الذین کذبوا بولایتی و استخفوا بحقی: “لعنت خدا بر آنها باد که ولایت مرا تکذیب کردند و حق مرا کوچک شمردند” (1) .
(1)
از طرق شیعه نیز روایات متعددی در این زمینه وارد شده است، از جمله اینکه”صدوق“با سند خود از امام باقر ع نقل می کند که امیر مؤمنان علی ع به هنگام بازگشت از میدان جنگ نهروان، مطلع شد که معاویه آشکارا او را دشنام می دهد و یارانش را به قتل می رساند، حضرت برخاست و خطابه ای ایراد کرد و در ضمن فرمود: “ندا دهنده در دنیا و آخرت منم همانگونه که خداوند می فرماید: فَأَذَّنَ مُؤَذِّنٌ بَیْنَهُمْ أَنْ لَعْنَهُ اللّٰهِ عَلَی الظّٰالِمِینَ، من آن مؤذّن رستاخیزم، و نیز می فرماید وَ أَذٰانٌ مِنَ اللّٰهِ وَ رَسُولِهِ (به هنگام حج باید از طرف خدا و پیامبر این صدا به گوش همه مردم برسد…) آن مؤذن نیز من بودم” (2) .
(2)
ما فکر می کنیم علت اینکه امیر مومنان علی ع به عنوان مؤذّن و ندا دهنده در آن روز انتخاب می شود. این است که اولا در دنیا نیز این منصب را از طرف خدا و پیامبر ص داشت، زیرا پس از فتح مکه ماموریت پیدا کرد که سوره برائت را در
ص: 181
1- 1) مجمع البیان ذیل آیه مورد بحث.
2- 2) تفسیر برهان جلد 2 صفحه 17.
موسم حج با صدای رسا برای همه مردم بخواند و اعلام دارد وَ أَذٰانٌ مِنَ اللّٰهِ وَ رَسُولِهِ إِلَی النّٰاسِ یَوْمَ الْحَجِّ الْأَکْبَرِ أَنَّ اللّٰهَ بَرِیءٌ مِنَ الْمُشْرِکِینَ وَ رَسُولُهُ: “این ندایی است از طرف خداوند و پیامبرش به همه مردم در روز حج اکبر که خدا و رسولش از مشرکان بیزارند” (1) .
(1)
ثانیا موقف علی ع در تمام طول زندگی موقف مبارزه با ظلم و ستم و درگیری مداوم با ظالمان و ستمگران بود، آن چنان که حمایت از مظلوم و دشمنی با ظالم در تمام فرازهای تاریخ زندگیش-با توجه به شرائط خاص عصرش-می درخشد، مگر نه این است که زندگی در جهان دیگر یک نوع تجسم بزرگ و تکامل یافته از زندگی انسانها در این جهان است بنا بر این چه جای تعجب که مؤذّن آن روز یعنی آن کس که ندای لعن بر ظالمان را در میان بهشت و دوزخ از طرف خدا و پیامبر ص سرمی دهد علی ع باشد.
از آنچه گفتیم پاسخ نویسنده”المنار“روشن می شود، که در فضیلت بودن این مقام برای علی ع تردید می کند و می گوید: “معلوم نیست که این کار برای او فضیلتی باشد”! باید گفت همانطور که نمایندگی از سوی پیامبر در مراسم حج و ابلاغ سوره برائت یکی از بزرگترین افتخارات او محسوب می شود، و همانطور که مبارزه با ظالمان و ستمگران از برجسته ترین فضائل او است، تصدی این منصب در قیامت که دنباله همان برنامه است نیز فضیلت آشکاری محسوب می شود.
و نیز از آنچه گفتیم پاسخ”آلوسی“نویسنده تفسیر”روح المعانی“ که می گوید: صدور این احادیث از طرق اهل سنت ثابت نیست روشن گردید، زیرا همانطور که دانستیم این حدیث را دانشمندان اهل تسنن و شیعه هر دو در کتابهای خود آورده اند.
ص: 182
1- 1) توبه آیه 3.