[سوره الأحزاب (33) : آیه 55]
اشاره
لاٰ جُنٰاحَ عَلَیْهِنَّ فِی آبٰائِهِنَّ وَ لاٰ أَبْنٰائِهِنَّ وَ لاٰ إِخْوٰانِهِنَّ وَ لاٰ أَبْنٰاءِ إِخْوٰانِهِنَّ وَ لاٰ أَبْنٰاءِ أَخَوٰاتِهِنَّ وَ لاٰ نِسٰائِهِنَّ وَ لاٰ مٰا مَلَکَتْ أَیْمٰانُهُنَّ وَ اِتَّقِینَ اَللّٰهَ إِنَّ اَللّٰهَ کٰانَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ شَهِیداً (55)
ترجمه:
55-بر آنها (همسران پیامبر) گناهی نیست که با پدران، و فرزندان، و برادران، و فرزندان برادران، و فرزندان خواهران خود، و زنان مسلمان و بردگان خویش (بدون حجاب و پرده تماس بگیرند) و تقوای الهی را پیشه کنید که خداوند بر هر چیزی آگاه است.
شان نزول:
بعضی از مفسران چنین نقل کرده که بعد از نزول آیه حجاب (آیه گذشته) پدران و فرزندان و بستگان همسران پیامبر ص خدمتش عرض کردند ای رسول خدا!ما نیز با آنها از پشت پرده سخن گوئیم؟ آیه فوق نازل شد و به آنها پاسخ گفت که این حکم شامل شما نمی شود.
* تفسیر: مواردی که از این قانون حجاب مستثنی است از آنجا که در آیه گذشته حکم مطلقی در باره حجاب در مورد همسران پیامبر ص آمده بود و اطلاق این حکم این توهم را به وجود می آورد که محارم ص: 411 آنها نیز موظف به اجرای آن هستند و تنها از پشت پرده باید با آنها تماس بگیرند، آیه فوق نازل شد و حکم این مساله را شرح داد. می فرماید: “بر همسران پیامبر گناهی نیست که با پدران،فرزندان، برادران، فرزندان برادران، فرزندان خواهران خود، و زنان مسلمان، و بردگان خود بدون حجاب تماس داشته باشند” (لاٰ جُنٰاحَ عَلَیْهِنَّ فِی آبٰائِهِنَّ وَ لاٰ-أَبْنٰائِهِنَّ وَ لاٰ إِخْوٰانِهِنَّ وَ لاٰ أَبْنٰاءِ إِخْوٰانِهِنَّ وَ لاٰ أَبْنٰاءِ أَخَوٰاتِهِنَّ وَ لاٰ نِسٰائِهِنَّ وَ لاٰ مٰا مَلَکَتْ أَیْمٰانُهُنَّ) . و به تعبیر دیگر محارم آنها که منحصر در این شش گروهند مستثنی می باشد، و اگر گفته شود افراد دیگری نیز جزء محارم هستند که در این شش گروه نامی از آنها به میان نیامده مانند عموها و دائیها در پاسخ باید گفت: از آنجا که قرآن فصاحت و بلاغت را در عالیترین شکلش رعایت می کند و یکی از اصول فصاحت این است که هیچ کلمه اضافی در سخن نباشد لذا در اینجا از ذکر“عموها”و“دائیها”خود داری کرده، چرا که با ذکر فرزندان برادر، و فرزندان خواهر، محرمیت عموها و دائیها روشن می شود، زیرا محرمیت همواره دو جانبه است، همانگونه که فرزند برادر نسبت به انسان محرم است، او هم نسبت به فرزند برادرش محرم خواهد بود (و می دانیم چنین زنی عمه محسوب می شود) و نیز همانگونه که فرزند خواهر بر او محرم است او نیز به فرزند خواهر محرم می باشد (و می دانیم چنین زنی خاله حساب می شود) . هنگامی که عمه و خاله نسبت به پسر برادر و پسر خواهر محرم باشد عمو و دایی نیز نسبت به دختر برادر و دختر خواهر محرم خواهد بود (چرا که میان “عمو”و“عمه”، و نیز“دایی”و“خاله”هیچ تفاوتی نیست) و این یکی از ریزه کاریهای قرآن است (دقت کنید) . در اینجا سؤال دیگری مطرح می شود که“پدر شوهر”و“پسر شوهر”نیز جزء محارم زن محسوب می شود، چرا ذکری از اینها در اینجا به میان نیامده؟ در ص: 412 حالی که در آیه 31 سوره“نور”آنها نیز به عنوان محارم مطرح شده اند. پاسخ این سؤال نیز روشن است، زیرا در این آیه منحصرا سخن از حکم همسران پیامبر ص در میان است، و می دانیم پیغمبر ص در زمان نزول این آیات نه پدرش در حیات بود، و نه اجدادش و نه فرزند پسری داشت (باز هم دقت کنید) (1) . (1) عدم ذکر برادران و خواهران“رضاعی”و مانند آن نیز به خاطر آنست که آنها در حکم برادر و خواهر و سایر محارم محسوب می شوند و نیاز به ذکر مستقل ندارند. و در پایان آیه لحن سخن را از“غائب”به“خطاب”تغییر داده، همسران پیامبر ص را مخاطب ساخته می گوید: “تقوا را پیشه کنید که خداوند بر هر چیزی آگاه است”، و هیچ چیز بر او مخفی و پنهان نیست (وَ اتَّقِینَ اللّٰهَ إِنَّ اللّٰهَ کٰانَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ شَهِیداً) . چه اینکه حجاب و پرده، و مانند اینها همه وسائلی برای حفظ از گناه بیش نیست، ریشه اصلی همان تقوا است که اگر نباشد حتی این وسائل نیز سودی نخواهد بخشید. ذکر این نکته نیز در اینجا لازم به نظر می رسد که“نسائهن” (زنان آنها) اشاره به زنان هم کیش و مسلمان است، زیرا همانگونه که در تفسیر سوره “نور”گفتیم برای زنان مسلمان شایسته نیست که در برابر زنان غیر مسلمان ص: 413 1- 1) مورخان برای پیامبر اسلام (ص) سه پسر ذکر کرده اند: “قاسم”و“عبد اللّٰه” (ملقب به طیب و طاهر) که از“خدیجه”بودند، و هر دو در طفولیت در مکه بدرود حیات گفتند، و“ابراهیم”که در سال هشتم هجرت متولد گردید و بیش از 18 یا 16 ماه زندگی نکرد، و به هر حال هیچکدام به هنگام نزول سوره احزاب وجود نداشتند و ابراهیم هم بعد از این ماجرا متولد شد و در طفولیت چشم از جهان بر بست (به اسد الغابه و سایر کتب تاریخ و رجال مراجعه شود) . بدون پوشش باشند، چرا که آنها ممکن است مطالب را برای شوهرانشان توصیف کنند (1) . (1) و اما جمله أَوْ مٰا مَلَکَتْ أَیْمٰانُهُنَّ همانگونه که در تفسیر سوره“نور” نیز گفتیم مفهوم وسیعی دارد هم کنیزان را شامل می شود و هم غلامان را، اما طبق بعضی از روایات اسلامی اختصاص به کنیزان دارد، و بنا بر این ذکر آنها بعد از ذکر زنان به طور کلی ممکن است از این نظر باشد که کنیزان غیر مسلمان را نیز شامل می شود (دقت کنید) . *
ص: 414
1- 1) به جلد 14 تفسیر نمونه صفحه 451 مراجعه شود.