[سوره الأحزاب (33) : آیه 52]
اشاره
لاٰ یَحِلُّ لَکَ اَلنِّسٰاءُ مِنْ بَعْدُ وَ لاٰ أَنْ تَبَدَّلَ بِهِنَّ مِنْ أَزْوٰاجٍ وَ لَوْ أَعْجَبَکَ حُسْنُهُنَّ إِلاّٰ مٰا مَلَکَتْ یَمِینُکَ وَ کٰانَ اَللّٰهُ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ رَقِیباً (52)
ترجمه:
52-بعد از این دیگر زنی بر تو حلال نیست و نمی توانی همسرانت را به همسران دیگری تبدیل کنی (بعضی را طلاق دهی و همسر دیگری بجای او برگزینی) هر چند جمال آنها مورد توجه تو واقع شود، مگر آنچه که به صورت کنیز در ملک تو در آید و خداوند ناظر و مراقب هر چیز است (و به این ترتیب فشار قبائل را در اختیار همسر از آنها، از تو برداشتیم) .
تفسیر:
یک حکم مهم دیگر در ارتباط با همسران پیامبر
در این آیه حکم دیگری از احکام مربوط به همسران پیامبر ص بیان شده، می فرماید: “بعد از این دیگر زنی بر تو حلال نیست، و حق نداری همسرانت را به همسران دیگری تبدیل کنی، هر چند جمال آنها مورد توجه تو واقع شود، مگر آنهایی که به صورت کنیز در اختیار تو قرار گیرند، و خداوند ناظر و مراقب بر هر چیز است” (لاٰ یَحِلُّ لَکَ النِّسٰاءُ مِنْ بَعْدُ وَ لاٰ أَنْ تَبَدَّلَ بِهِنَّ مِنْ أَزْوٰاجٍ وَ لَوْ أَعْجَبَکَ حُسْنُهُنَّ إِلاّٰ مٰا مَلَکَتْ یَمِینُکَ وَ کٰانَ اللّٰهُ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ رَقِیباً) .
مفسران و فقهای اسلام در تفسیر این آیه بحثهای فراوانی دارند، و روایات مختلفی نیز در این زمینه در منابع اسلامی وارد شده است، ما قبلا آنچه را که از ظاهر آیه در ارتباط با آیات گذشته و آینده-قطع نظر از گفته های مفسران-
ص: 390
به نظر می رسد ذکر می کنیم بعد به سراغ مطالب دیگر می رویم.
ظاهر تعبیر“ مِنْ بَعْدُ “این است که بعد از این، ازدواج مجدد برای تو حرام است، بنا بر این “بعد یا به معنی”بعد زمانی است یعنی بعد از این زمان دیگر همسری انتخاب مکن، یا بعد از آنکه همسرانت را طبق فرمان الهی در آیات گذشته مخیر در میان زندگی ساده در خانه تو و یا جدا شدن کردی و آنها با میل و رغبت ترجیح دادند که به همسری با تو ادامه دهند، دیگر بعد از آنها نباید با زن دیگری ازدواج کنی.
و نیز نمی توانی بعضی از آنها را طلاق داده، و همسر دیگری بجای او برگزینی، به تعبیر دیگر نه بر تعداد آنها بیفزای و نه افراد موجود را عوض کن.
* نکته ها: اشاره 1-فلسفه این حکم این محدودیت برای شخص پیامبر ص نقصی محسوب نمی شود و حکمی است که فلسفه بسیار حساب شده ای دارد، زیرا: طبق شواهدی که از تواریخ استفاده می شود پیامبر اسلام ص از ناحیه افراد و قبائل مختلف تحت فشار بود که از آنها همسر بگیرد، و هر یک از قبائل مسلمان افتخار می کردند که زنی از آنها به همسری پیامبر ص در آید، حتی چنان که گذشت بعضی از زنان بدون هیچگونه مهریه، حاضر بودند خود را به عنوان”هبه”در اختیار آن حضرت بگذارند و بی هیچ قید و شرط با او ازدواج کنند. البته پیوند زناشویی با این قبائل و اقوام تا حدی برای پیامبر ص و اهداف اجتماعی و سیاسی او مشکل گشا بود، ولی طبیعی است اگر از حد بگذرد، خود مشکل آفرین می شود، و هر قوم و قبیله ای چنین انتظاری را دارد، و اگر پیامبر ص: 391 ص بخواهد به انتظارات آنها پاسخ گوید و زنانی را هر چند به صورت عقد، و نه به صورت عروسی، در اختیار خود گیرد، دردسرهای فراوانی ایجاد می شود. لذا خداوند حکیم با یک قانون محکم جلو این کار را گرفت و او را از هر گونه ازدواج مجدد و یا تبدیل زنان موجود نهی کرد. در این وسط شاید افرادی بودند که برای رسیدن به مقصود خود به این بهانه متوسل می شدند که همسران تو غالبا بیوه هستند، و در میان آنها زنان مسنی یافت می شوند که هیچ بهره ای از جمال ندارند، شایسته است که با زنی صاحب جمال ازدواج کنی، قرآن مخصوصا روی این مساله نیز تکیه و تاکید می کند که حتی اگر زنان صاحب جمالی نیز باشند حق ازدواج با آنها نخواهی داشت. بعلاوه حق شناسی ایجاب می کرد که بعد از وفاداری همسرانش با او و ترجیح دادن زندگی ساده معنوی پیامبر ص را بر هر چیز دیگر، خداوند برای حفظ مقام آنها چنین دستوری را به پیامبر ص بدهد. و اما در مورد کنیز که مجاز شده به خاطر آنست که مشکل و گرفتاری پیامبر ص از ناحیه زنان آزاد بود، لذا ضرورتی نداشت که این حکم در این مورد محدود شود هر چند پیامبر ص از این استثناء نیز طبق گواهی تاریخ استفاده نکرد. این چیزی است که از ظاهر آیه به نظر می رسد. *
2-روایات مخالف
در روایات متعددی که بعضی از نظر سند ضعیف و بعضی قابل ملاحظه است جمله لا یَحِلُّ لَکَ النِّسٰاءُ مِنْ بَعْدُ اشاره به زنانی گرفته شده که در آیه 23 و 24 سوره نساء تحریم آن بیان گردیده است (مادر و دختر و خواهر و عمه و خاله و…)
ص: 392
و در ذیل بعضی از این اخبار تصریح شده: “چگونه ممکن است زنانی بر دیگران حلال باشند و بر پیامبر حرام؟!هیچ زنی بر او جز آنچه بر همه حرام است حرام نبوده است” (1) .
(1)
البته بسیار بعید به نظر می رسد که این آیه ناظر به آیاتی باشد که در سوره نساء آمده است، ولی مشکل اینجاست که در بعضی از این روایات تصریح شده مراد از من بعد بعد از محرمات سوره نساء است.
بنا بر این بهتر این است که از تفسیر این روایات که اخبار آحاد است صرفنظر کنیم و به اصطلاح“علم آن را به اهلش یعنی معصومین ع واگذاریم” چرا که هماهنگ با ظاهر آیه نیست و ما موظف به ظاهر آیه هستیم و اخبار مزبور اخباری است ظنی.
مطلب دیگر اینکه گروه کثیری معتقدند که آیه مورد بحث هر گونه ازدواج مجددی را برای پیامبر ص تحریم کرده، ولی بعدا این حکم منسوخ شده، و مجددا اجازه ازدواج به پیامبر ص داده شده است هر چند پیامبر از آن استفاده نکرد، حتی آیه إِنّٰا أَحْلَلْنٰا لَکَ أَزْوٰاجَکَ اللاّٰتِی آتَیْتَ أُجُورَهُنَّ …
را که قبل از آیه مورد بحث نازل شده ناسخ آن می دانند و معتقدند گر چه در قرآن قبل از آن نوشته شده در نزول بعد از آن بوده است!و حتی“فاضل مقداد”در “کنز العرفان”نقل می کند که فتوای مشهور میان اصحاب همین است (2) این عقیده در عین اینکه با روایات فوق تضاد روشنی دارد با ظاهر آیات نیز سازگار نیست، زیرا ظاهر آیات نشان می دهد که آیه“ إِنّٰا أَحْلَلْنٰا لَکَ أَزْوٰاجَکَ ” قبل از آیه مورد بحث نازل شده و مساله نسخ احتیاج به دلیل قطعی دارد.
(2)
به هر حال ما چیزی مطمئن تر و روشنتر از ظاهر خود آیه در اینجا نداریم
ص: 393
1- 1) تفسیر“نور الثقلین”جلد 4 صفحه 294 و 295.
2- 2) “کنز العرفان”جلد 2 صفحه 244.
و بر طبق آن هر گونه ازدواج جدید و یا تبدیل همسران برای پیامبر ص بعد از نزول آیه فوق تحریم شده است و این حکم مصالح مهمی داشته که در بالا به آن اشاره کردیم.
* 3-آیا قبل از ازدواج می توان به همسر آینده نگاه کرد؟ جمعی از مفسران جمله وَ لَوْ أَعْجَبَکَ حُسْنُهُنَّ را دلیل بر حکم معروفی گرفته اند که در روایات اسلامی نیز به آن اشاره شده، و آن اینکه: کسی که می خواهد با زنی ازدواج کند می تواند قبلا به او نگاه کند، نگاهی که وضع قیافه و اندام او را برای وی مشخص کند. فلسفه این حکم این است که انسان با بصیرت کامل همسر خود را انتخاب کند، و از ندامت و پشیمانیهای آینده که پیمان زناشویی را به خطر می افکند جلوگیری شود، چنان که در حدیثی از پیامبر اسلام آمده است که به یکی از یاران خود که که می خواست با زنی ازدواج کند فرمود: انظر الیها فانه اجدر ان یدوم بینکما: “قبلا به او نگاه کن که این سبب می شود مودت و الفت میان شما پایدار شود” (1) . (1) در حدیثی دیگر از امام صادق ع می خوانیم که: در پاسخ این سؤال که: “آیا مرد می تواند به هنگام تصمیم بر ازدواج با زنی او را به دقت بنگرد، و به صورت و پشت سر او نگاه کند”؟ فرمود: نعم لا باس ان ینظر الرجل الی المرأه اذا اراد ان یتزوجها، ینظر الی خلفها و الی وجهها: “آری مانعی ندارد هنگامی که مردی بخواهد با زنی ازدواج کند به او نگاه کند، و به صورت و پشت سر او بنگرد” (2) . (2) البته احادیث در این زمینه فراوان است، ولی در بعضی از آنها تصریح شده ص: 394 1- 1) “تفسیر قرطبی”جلد 8 صفحه 5303. 2- 2) “وسائل الشیعه”جلد 14 ابواب مقدمات النکاح باب 36 حدیث 3. که نباید در این هنگام نگاه از روی شهوت، و به قصد لذت بردن باشد. این نیز روشن است که این حکم مخصوص مواردی است که انسان به راستی می خواهد در باره زنی تحقیق کند که اگر شرایط در او جمع بود با او ازدواج کند، اما کسی که هنوز تصمیم بر ازدواج نگرفته، تنها به احتمال ازدواج، یا به عنوان جستجوگری، نمی تواند به زنان نگاه کند. البته بعضی در آیه فوق این احتمال را داده اند که اشاره به نگاه هایی باشد که بی اختیار و تصادفا به زنی می افتد، در این صورت آیه دلالتی بر حکم مزبور ندارد و مدرک این حکم تنها روایات خواهد بود، ولی جمله“و لَوْ أَعْجَبَکَ حُسْنُهُنَّ ”: “هر چند زیبایی آنها اعجاب تو را برانگیزد”با نگاههای تصادفی و زود گذر هماهنگ نیست، بنا بر این دلالتش بر حکم فوق بعید به نظر نمی رسد. *
ص: 395