[سوره آل عمران (3) : آیه 180]
اشاره
وَ لاٰ یَحْسَبَنَّ اَلَّذِینَ یَبْخَلُونَ بِمٰا آتٰاهُمُ اَللّٰهُ مِنْ فَضْلِهِ هُوَ خَیْراً لَهُمْ بَلْ هُوَ شَرٌّ لَهُمْ سَیُطَوَّقُونَ مٰا بَخِلُوا بِهِ یَوْمَ اَلْقِیٰامَهِ وَ لِلّٰهِ مِیرٰاثُ اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضِ وَ اَللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیرٌ (180)
ترجمه:
180-آنها که بخل می ورزند و آنچه را خدا از فضل خود به آنان داده انفاق نمی کنند، گمان نکنند برای آنها خیر است، بلکه برای آنها شر است، به زودی در روز قیامت آنچه را در باره آنان بخل ورزیدند همانند طوقی به گردن آنها می افکنند و میراث آسمانها و زمین از آن خدا است و خداوند از آنچه انجام می دهید آگاه است.
ص: 189
تفسیر:
طوق سنگین اسارت
وَ لاٰ یَحْسَبَنَّ الَّذِینَ یَبْخَلُونَ بِمٰا آتٰاهُمُ اللّٰهُ
…
آیه فوق، سرنوشت بخیلان را در روز رستاخیز، توضیح می دهد، همانها که در جمع آوری و حفظ ثروت میکوشند و از انفاق کردن در راه بندگان خدا، خود- داری می کنند.
گرچه در آیه، نامی از زکات و حقوق واجب مالی برده نشده، ولی در روایات اهل بیت و همچنین در گفتار مفسران، آیه به مانعان زکات تخصیص داده شده است و تشدیدهایی که در آیه بچشم می خورد نیز دلیل بر این است که منظور انفاق مستحبی نیست.
آیه می گوید: “افرادی که بخل می ورزند و از آنچه خداوند از فضل خود به آنها داده در راه او نمی دهند، تصور نکنند بسود آنها است، بلکه این کار به- زیان آنها تمام می شود”.
سپس سرنوشت آنها را در رستاخیز، چنین توصیف می کند: سَیُطَوَّقُونَ مٰا بَخِلُوا بِهِ یَوْمَ الْقِیٰامَهِ: بزودی اموالی را که در مورد آن بخل ورزیدند، همانند طوقی در گردن آنها می آویزند.
از این جمله استفاده می شود، اموالی که حقوق واجب آن، پرداخته نشده، و اجتماع، از آن بهره ای نگرفته است و تنها در مسیر هوسهای فردی و گاهی مصارف جنون آمیز بکار گرفته شده و یا بی دلیل رویهم انباشته گردیده و هیچکس از آن استفاده نکرده، همانند سایر اعمال زشت انسان، در روز رستاخیز طبق قانون “تجسم اعمال”، تجسم می یابد، و بصورت وسیله عذاب دردناکی در خواهد آمد.
تجسم اینگونه اموال به طوقی که بر گردن می افتد اشاره به این حقیقت است
ص: 190
که انسان تمام سنگینی مسئولیت آنها را تحمل خواهد کرد بدون اینکه از آثار آنها بهره مند گردد، اموال سرشاری که بطور جنون آمیز جمع آوری و نگهداری گردد و در خدمت اجتماع نباشد جز زنجیر و زندان، برای صاحب آن چیزی نیست زیرا می دانیم بهره گیری شخصی از مال و ثروت، حدود معینی دارد و از آنکه بگذرد جز یک نوع اسارت و سنگینی بیهوده نتیجه ای نخواهد داشت مگر این که از برکات معنوی آن برخوردار و در مسیر کارهای مثبت قرار گیرد.
اینگونه اموال نه تنها در قیامت طوق سنگینی بر گردن صاحبانش خواهد بود بلکه در این دنیا نیز چنین است، منتها در رستاخیز آشکارا و در اینجا بصورت مخفی تری می باشد، چه جنون و حماقتی از این بالاتر که انسان مسئولیتهای فراوان تحصیل ثروت را باضافه مسئولیتها و زحمات فراوان که برای حفظ و محاسبه و نگاهداری و دفاع از آن لازم است بر دوش کشد، در حالی که هیچگونه از آن، منتفع نگردد آیا طوق اسارت چیزی جز این است؟! در تفسیر عیاشی از امام باقر ع روایت شده که“هر کس زکات مال خود را نپردازد خدا آن مال را به طوقهایی از آتش مبدل میکند، سپس به او گفته می شود همانطور که در دنیا به هیچ قیمت، این اموال را از خود دور نمی کردی اکنون آنها را بردار و بگردن خود بیفکن”! قابل توجه اینکه: در آیه، از مال، تعبیر به“ بِمٰا آتٰاهُمُ اللّٰهُ مِنْ فَضْلِهِ ” شده که مفهوم آن این است مالک حقیقی، اموال و منابع در آمد، خدا است، و آنچه بهر کس داده شده از فضل و کرم او است، بنا بر این جای این نیست که کسی از انفاق در راه مالک حقیقی، بخل بورزد! بعضی از مفسران، معتقدند که مفهوم این جمله عمومیت دارد و همه مواهب الهی حتی علم و دانش را شامل می شود، ولی این احتمال با ظاهر تعبیرات آیه تطبیق نمی کند.
سپس آیه اشاره به یک نکته دیگر می کند و می گوید: وَ لِلّٰهِ مِیرٰاثُ السَّمٰاوٰاتِ
ص: 191
وَ الْأَرْضِ
: یعنی این اموال، چه در راه خدا و بندگان او انفاق شود یا نشود، بالآخره از صاحبان آن جدا خواهد شد، و خداوند وارث همه میراث های زمین و آسمان خواهد بود، اکنون که چنین است چه بهتر که پیش از جدا شدن از آنها، از برکات معنوی آن بهره مند گردند، نه تنها از حسرت و مسئولیت آن.
و در پایان آیه می فرماید: خدا از اعمال شما آگاه است اگر بخل بورزید میداند و اگر در راه کمک به جامعه انسانی از آن استفاده کنید آن را نیز میداند و بهر کس پاداش مناسبی خواهد داد (وَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیرٌ) .