[سوره آل عمران (3) : آیه 18]
اشاره
شَهِدَ اَللّٰهُ أَنَّهُ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ وَ اَلْمَلاٰئِکَهُ وَ أُولُوا اَلْعِلْمِ قٰائِماً بِالْقِسْطِ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ اَلْعَزِیزُ اَلْحَکِیمُ (18)
ترجمه:
18-خداوند، (با ایجاد نظام واحد جهان هستی،) گواهی می دهد که معبودی جز او نیست، و فرشتگان و صاحبان دانش، (هر کدام به گونه ای بر این مطلب،) گواهی می دهند، در حالی که (خداوند در تمام عالم) قیام به عدالت دارد، معبودی جز او نیست، که هم توانا و هم حکیم است.
تفسیر:
گواهی همه بر وحدانیتش
به دنبال بحثی که در باره مؤمنان راستین در آیات قبل آمده بود در این آیه اشاره به گوشه ای از دلایل توحید و خداشناسی و بیان روشنی این راه پرداخته، می گوید: “خداوند (با ایجاد نظام شگرف عالم هستی) گواهی می دهد که معبودی جز او نیست” (شَهِدَ اللّٰهُ أَنَّهُ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ) .
“و نیز فرشتگان و صاحبان علم و دانشمندان (هر کدام به گونه ای و با استناد به دلیل و آیه ای) بر این امر گواهی می دهند” (وَ الْمَلاٰئِکَهُ وَ أُولُوا الْعِلْمِ) .
“این در حالی است که خداوند قیام به عدالت در جهان هستی فرموده”که این عدالت نیز نشانه بارز وجود او است (قٰائِماً بِالْقِسْطِ) .
آری: با این اوصاف که گفته شد“هیچ معبودی جز او نیست که هم توانا و هم حکیم است” (لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ) .
بنا بر این شما هم با خداوند و فرشتگان و دانشمندان هم صدا شوید و نغمه توحید سر دهید.
ص: 466
نکته ها:
اشاره
1-شهادت خداوند بر یگانگی خویش چگونه است؟
منظور از شهادت خداوند، شهادت عملی و فعلی است نه قولی، یعنی خداوند با پدید آوردن جهان آفرینش که نظام واحدی در آن حکومت می کند و قوانین آن در همه جا یکسان، و برنامه آن یکی است، و در واقع“یک واحد به هم پیوسته”و“یک نظام یگانه”است، عملا نشان داده که آفریدگار و معبود، در جهان یکی بیش نیست، و همه از یک منبع، سرچشمه می گیرند، بنا بر این ایجاد این نظام واحد، شهادت و گواهی خدا است بر یگانگی ذاتش.
اما شهادت و گواهی فرشتگان و دانشمندان، جنبه قولی دارد، چه اینکه آنها هر کدام با گفتاری شایسته خود، اعتراف به این حقیقت می کنند و اینگونه تفکیک در آیات قرآن فراوان است مثلا در آیه“ إِنَّ اللّٰهَ وَ مَلاٰئِکَتَهُ یُصَلُّونَ عَلَی النَّبِیِّ ” (خدا و فرشتگان بر پیامبر ص درود می فرستند) (1) درود از ناحیه خدا چیزی است و از ناحیه فرشتگان چیز دیگر، از ناحیه خدا، فرستادن رحمت است و از ناحیه فرشتگان تقاضای رحمت.
(1)
البته گواهی فرشتگان و دانشمندان، جنبه عملی نیز دارد، زیرا آنها تنها او را می پرستند و در برابر هیچ معبود دیگر، سر تعظیم فرود نمی آورند.
2-قیام به قسط چیست؟
جمله“ قٰائِماً بِالْقِسْطِ “به اصطلاح ادبی، حال فاعل”شهد”است که“اللّٰه” باشد یعنی خداوند گواهی به یکتایی خود می دهد در حالی که قیام به عدالت در جهان هستی دارد، و این جمله در واقع دلیلی است بر شهادت او، زیرا حقیقت عدالت، انتخاب طریق میانه و مستقیم و دوری از هر گونه افراط و تفریط و انحراف
ص: 467
1- 1) سوره احزاب، آیه 56.
است و می دانیم که طریق میانه و مستقیم، همواره یکی است و بیش از یکی نیست، چنان که در آیه 153 سوره انعام می خوانیم وَ أَنَّ هٰذٰا صِرٰاطِی مُسْتَقِیماً فَاتَّبِعُوهُ وَ لاٰ تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِکُمْ عَنْ سَبِیلِهِ (و این راه مستقیم من است، پس آن را پیروی کنید و به راه های دیگر نروید که شما را از راه او پراکنده می سازد) .
در این آیه“راه خدا”یکی معرفی شده، و راه های منحرف و بیگانه از خدا، متعدد و پراکنده، زیرا صراط مستقیم به صورت مفرد و طرق انحرافی به صورت جمع آورده شده است.
نتیجه این که“عدالت”همیشه، همراه با“نظام واحد”است و نظام واحد، نشانه“مبدأ واحد”می باشد، بنا بر این عدالت به معنی واقعی در عالم آفرینش دلیل بر یگانگی آفریدگار خواهد بود. (دقت کنید)
3-موقعیت دانشمندان:
در این آیه، دانشمندان واقعی در ردیف فرشتگان قرار گرفته اند و این خود امتیاز دانشمندان را بر دیگران اعلام می کند، و نیز از آیه استفاده می شود که امتیاز دانشمندان از این نظر است که در پرتو علم خود، به حقایق اطلاع یافته و به یگانگی خدا که بزرگ ترین حقیقت است معترف اند.
روشن است که آیه، همه دانشمندان را شامل می شود و اگر در بعضی از روایات که در ذیل این آیه وارد شده“اولوا العلم”به ائمه اطهار ع تفسیر شده از این نظر است که آنان، روشن ترین مصداق“اولوا العلم”هستند.
مرحوم طبرسی در مجمع البیان ضمن تفسیر آیه از جابر بن عبد اللّٰه انصاری از پیامبر گرامی اسلام ص نقل می کند که فرمود:
ساعه من عالم یتکی علی فراشه ینظر فی علمه خیر من عباده العابد سبعین عاما:
(یک ساعت از زندگی دانشمندی که بر بستر خود تکیه کرده و در
ص: 468
اندوخته های علمی خود می اندیشد، بهتر از هفتاد سال عبادت عابد است) ! *در ذیل آیه جمله“ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ “تکرار شده است، این تکرار گویا اشاره به این است که همانطور که در آغاز آیه، شهادت خداوند و فرشتگان و دانشمندان آمده است، هر کس این گواهی را می شنود، باید او هم، با شهادت آنها هم صدا گردد و گواهی بر وحدت معبود بدهد. و از آنجا که جمله” لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ “به عنوان ادای حق تعظیم خداوند و اظهار توحید است، با دو است”عزیز”و“حکیم” (توانا و دانا) ختم شده است، زیرا قیام به عدالت نیازمند به قدرت و حکمت است، تنها خداوندی که بر هر چیز قادر و به همه چیز آگاه است، می تواند، عدالت را در جهان هستی برقرار سازد. *این آیه از آیاتی است که همواره مورد توجه رسول اکرم ص بوده و کرارا در مواقع مختلف آن را تلاوت می فرمود: زبیر بن عوام می گوید: “شب عرفه در خدمت رسول خدا بودم، شنیدم که مکررا این آیه را می خواند” (1) .
(1)
***
ص: 469
1- 1) تفسیر مجمع البیان، جلد 2 صفحه 421.