[سوره آل عمران (3) : آیات 33 تا 34]
اشاره
إِنَّ اَللّٰهَ اِصْطَفیٰ آدَمَ وَ نُوحاً وَ آلَ إِبْرٰاهِیمَ وَ آلَ عِمْرٰانَ عَلَی اَلْعٰالَمِینَ (33) ذُرِّیَّهً بَعْضُهٰا مِنْ بَعْضٍ وَ اَللّٰهُ سَمِیعٌ عَلِیمٌ (34)
ترجمه:
33-خداوند، آدم و نوح و آل ابراهیم و آل عمران را بر جهانیان برتری داد.
34-آنها فرزندان (و دودمانی) بودند که (از نظر پاکی و تقوا و فضیلت،) بعضی از بعض دیگر گرفته شده بودند، و خداوند، شنوا و داناست (و از کوششهای آنها در مسیر رسالت خود، آگاه می باشد) .
تفسیر:
نیاکان مریم
این آیات، سرآغازی است برای بیان سرگذشت مریم و اشاره ای به مقامات اجداد او و نمونه بارزی است از محبت واقعی به پروردگار و ظهور آثار این محبت در عمل، که در آیات گذشته به آن اشاره شده بود.
نخست می فرماید: “خداوند آدم و نوح و خاندان ابراهیم و خاندان عمران را بر عالمیان برگزید” (إِنَّ اللّٰهَ اصْطَفیٰ آدَمَ وَ نُوحاً وَ آلَ إِبْرٰاهِیمَ وَ آلَ عِمْرٰانَ عَلَی الْعٰالَمِینَ) .
“اصطفی”از ماده“صفو” (بر وزن عفو) به معنی خالص شدن چیزی است و صفوه به معنی خالص هر چیزی است، سنگ صاف را در لغت عرب از این نظر صفا می گویند که دارای خلوص و پاکی است، بنا بر این اصطفاء به معنی انتخاب کردن قسمت خالص چیزی است.
آیه فوق می گوید: “ما آدم و نوح و خاندان ابراهیم و عمران را برگزیدیم”
ص: 517
ممکن است این گزینش، تکوینی باشد و یا تشریعی، به این معنی که خداوند آفرینش آنها را از آغاز، آفرینش ممتازی قرار داد، هر چند با داشتن آفرینش ممتاز، هرگز مجبور به انتخاب راه حق نبودند، بلکه با اراده و اختیار خود این راه را پیمودند، سپس به خاطر اطاعت فرمان خدا و تقوا و پرهیزکاری و کوشش در راه هدایت انسانها، امتیازهای جدیدی کسب کردند که با امتیاز ذاتی آنها آمیخته شد و به صورت انسانهایی برگزیده درآمدند. و در آیه بعد می افزاید: “آنها فرزندان و دودمانی بودند که بعضی از بعض دیگر گرفته شده بودند” (ذُرِّیَّهً بَعْضُهٰا مِنْ بَعْضٍ) . (1)
(1)
این برگزیدگان الهی از نظر اسلام و پاکی و تقوا و مجاهده برای راهنمایی بشر همانند یکدیگر بودند، و همچون نسخه های متعدد از یک کتاب که هر یک از دیگری اقتباس شده باشد.
و در پایان آیه اشاره به این حقیقت می کند که خداوند مراقب کوششها و تلاشهای آنها بوده، و سخنانشان را شنیده است و از اعمالشان آگاه است می فرماید:
“خداوند شنوا و دانا است” (وَ اللّٰهُ سَمِیعٌ عَلِیمٌ) .
در آیات فوق علاوه بر آدم، به تمام پیامبران اولو العزم اشاره شده است، نام نوح، صریحا آمده، و آل ابراهیم هم خود او و هم موسی و عیسی و پیامبر اسلام ص را شامل می شود، و ذکر آل عمران اشاره مجددی به مریم و حضرت مسیح ع است و تکرار آن برای این است که مقدمه ای برای شرح حال آنان در آیات آینده باشد.
ص: 518
1- 1) “ذریه”در اصل به معنی فرزندان کوچک می باشد، ولی گاه به همه فرزندان اعم از کوچک و بزرگ بلا واسطه و با واسطه نیز گفته شده-این واژه از ماده“ذرء” (بر وزن ابر) به معنی آفرینش و خلقت است.
نکته ها
اشاره
1-امتیازات پیامبران
در اینجا سؤالی پیش می آید که این امتیاز ذاتی اگر چه آنها را مجبور به پیمودن راه حق نمی کرد و با مساله اختیار و اراده منافات نداشت ولی باز یک نوع تبعیض محسوب می شود.
در پاسخ باید گفت: که یک آفرینش آمیخته با نظام صحیح چنین تفاوتی را ایجاب می کند (دقت کنید) مثلا بدن انسان یک آفرینش منظم است و برای تامین این نظام تفاوتهایی در میان اعضاء باید باشد اگر تمام سلولهای تن انسان به ظرافت سلولهای شبکیه چشم و یا به استحکام و قدرت سلولهای استخوان ساق پا و یا به حساسیت سلولهای مغز و یا به تحرک سلولهای قلب باشد مسلما سازمان بدن به هم می ریزد بلکه باید سلولهایی همچون مغز در بدن باشد و رهبری عضلات و اعضاء بدن را به عهده بگیرد و سلولهای محکم استخوانی استقامت بدن را حفظ کند سلولهای ظریف و حساس از کوچک ترین حوادث آگاه گردد و سلولهای متحرک جنبش بیافریند.
هیچکس نمی تواند بگوید چرا همه بدن مغز نیست و یا مثلا در گیاه چرا همه سلولها به ظرافت و لطافت و زیبایی گلبرگها نمی باشند زیرا چنین وضعی ساختمان گیاه را به کلی دستخوش فنا و نیستی می کند.
ولی نکته قابل توجه اینجا است که این امتیاز ذاتی که برای ایجاد یک سازمان منظم نهایت لزوم را دارد ساده نیست، بلکه توام با یک مسئولیت عظیم به اندازه این “امتیاز”می باشد. وجود این مسئولیت سنگین تعادل کفه های ترازوی خلقت آنها را تامین خواهد کرد، یعنی به همان نسبت که پیامبران و رهبران بشر امتیاز دارند، همان اندازه مسئولیت نیز دارند و دیگران که امتیاز متفاوتی دارند مسئولیت کمتری خواهند داشت.
ص: 519
از اینها گذشته امتیازات ذاتی برای نزدیکی انسان به خدا هرگز کافی نیست بلکه باید با امتیازات اکتسابی همراه باشد.
2-آیه در صدد بیان همه برگزیدگان خدا نیست بلکه تنها اشاره به جمعی از آنها می کند و اگر بعضی از پیامبران که از این دودمان نیستند، در آن ذکر نشده اند دلیل بر عدم برگزیدن آنها نمی باشد، ضمنا باید توجه داشت که “آل ابراهیم” موسی بن عمران و پیامبر اسلام و برگزیدگان خاندان او را نیز شامل می شود، زیرا همه آنها از دودمان ابراهیم هستند.
3-به گفته“راغب”در کتاب مفردات کلمه“آل”از“اهل”گرفته شده و تنها تفاوتی که با اهل دارد این است که“آل”معمولا به نزدیکان افراد بزرگ و شریف گفته می شود ولی“اهل”معنی وسیعی دارد و بر همه اطلاق می گردد، همچنین“آل”به افراد انسان اضافه می شود ولی کلمه اهل به زمان و مکان و هر چیز دیگر اضافه می شود، مثلا می گویند: اهل فلان شهر اما نمی گویند آل فلان شهر.
4-ناگفته پیداست که منظور از برگزیدگان آل ابراهیم و آل عمران این نیست که تمام فرزندان ابراهیم و عمران از برگزیدگان هستند، زیرا ممکن است در میان آنها حتی افراد کافری وجود داشته باشند بلکه منظور این است که جمعی از“دودمان” آنها برگزیده شده اند.
5-“عمران”در آیه فوق همان پدر“مریم”است نه پدر“موسی”زیرا هر کجا در قرآن نام عمران برده شده اشاره به پدر مریم می باشد و آیات بعد که شرح حال مریم را بیان می کند نیز گواه این مطلب است.
6-در روایات متعددی که از طرق اهل بیت ع به ما رسیده است به این آیه برای معصوم بودن انبیاء و امامان استدلال شده است، زیرا خداوند هرگز افراد گنهکار و آلوده به شرک و کفر و فسق را انتخاب نمی کند بلکه آنهایی را برمی گزیند که از آلودگیها برکنار و معصوم باشند (البته مراحلی از عصمت را می توان از آیه
ص: 520
استفاده کرد) .
7-بعضی از نویسندگان اخیر به این آیه برای مساله تکامل انواع استدلال کرده اند و معتقدند که آیه دلالت بر این دارد که“آدم”نخستین انسان نبود بلکه در زمان آدم انسانهای بسیاری وجود داشتند که خداوند آدم را از میان آنها برگزید و نسلی ممتاز از فرزندان او به وجود آورد.
و تعبیر به“ عَلَی الْعٰالَمِینَ “در آیه فوق را گواه بر این معنی می دانند و می گویند: در عصر آدم عالمیان یعنی”جامعه انسانی”وجود داشته. بنا بر این مانعی ندارد که انسان نخستین که میلیونها سال قبل به وجود آمده از حیوانات دیگر تکامل یافته و“آدم” تنها یک انسان برگزیده بوده باشد! ولی در برابر این سخن باید گفت که هیچگونه دلیلی در دست نیست که منظور از“عالمین”در اینجا انسانهای معاصر آدم بوده باشند بلکه ممکن است مجموع جامعه انسانیت در تمام طول تاریخ بوده باشد، و بنا بر این معنی آیه چنین می شود: “خداوند از میان تمام جامعه بشریت در طول تاریخ انسانهایی را برگزید که نخستین آنها آدم و سپس نوح و خاندان ابراهیم و خاندان عمران بود”و از آنجا که این برگزیدگان هر کدام در عصر و زمانی می زیسته اند می فهمیم که منظور از عالمین تمام جامعه انسانی در همه اعصار و قرون بوده است. بنا بر این لزومی ندارد که معتقد باشیم در عصر آدم انسانهای زیادی وجود داشته اند که آدم از میان آنها برگزیده شده باشد-دقت کنید!.
***
ص: 521