[سوره الأنعام (6) : آیه 3]

اشاره

وَ هُوَ اَللّٰهُ فِی اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ فِی اَلْأَرْضِ یَعْلَمُ سِرَّکُمْ وَ جَهْرَکُمْ وَ یَعْلَمُ مٰا تَکْسِبُونَ (3)

ترجمه:

3-او است خداوند در آسمانها و در زمین، پنهان و آشکار شما را می داند و از آنچه (انجام می دهید و) به دست می آورید با خبر است.

تفسیر:

در این آیه برای تکمیل بحث گذشته در زمینه توحید و یگانگی خدا و پاسخ گفتن به کسانی که برای هر دسته ای از موجودات خدایی قائلند و می گویند خدای باران، خدای جنگ، خدای صلح، خدای آسمان و مانند آن چنین می گوید:

“او است خداوندی که الوهیتش بر تمام آسمانها و زمین حکومت می کند” (وَ هُوَ اللّٰهُ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ فِی الْأَرْضِ) (1) یعنی با توجه به اینکه خالق همه چیز او است، مدبر و اداره کننده همه نیز او می باشد. -زیرا حتی مشرکان جاهلیت خالق و آفریدگار را“اللّٰه”می دانستند ولی تدبیر و تصرف را برای بتها قائل بودند.

(1)

آیه به آنها پاسخ می دهد: کسی که خالق است، تدبیر و تصرف در همه جا نیز به دست او است.

این احتمال نیز در تفسیر آیه وجود دارد که خداوند در همه جا حاضر است، در آسمانها و در زمین و جایی از او خالی نیست، نه اینکه جسم باشد و مکان داشته

ص: 151

1- 1) از نظر ترکیب این جمله در میان مفسران گفتگو است ولی ظاهر این است که“هو” مبتدا است و“اللّٰه”خبر و“فی السماوات… “جار و مجرور است که متعلق به فعلی می باشد که از کلمه اللّٰه فهمیده می شود، و معنی جمله در حقیقت چنین است”هو المتفرد فی السماوات بالالوهیه”.

باشد بلکه احاطه به همه مکانها دارد.

بدیهی است کسی که در همه جا حکومت می کند و تدبیر همه چیز بدست او است و در همه جا حضور دارد، تمام اسرار و نهانیها را می داند، و لذا در جمله بعد می گوید: “چنین پروردگاری پنهان و آشکار شما را می داند و نیز از آنچه انجام می دهید با خبر است” (یَعْلَمُ سِرَّکُمْ وَ جَهْرَکُمْ وَ یَعْلَمُ مٰا تَکْسِبُونَ) .

ممکن است گفته شود“سر”و“جهر”در آیه اعمال انسانها و نیات آنها را نیز شامل می شود، بنا بر این نیازی به ذکر“ما تکسبون” (انجام می دهید) نیست.

ولی باید توجه داشت که کسب به معنی نتیجه های عمل و حالات روحی حاصل از اعمال خوب و بد است، یعنی او هم از اعمال و نیات شما با خبر است، و هم از اثراتی که این اعمال در روح شما می گذارد، و در هر حال ذکر این جمله برای تاکید در مورد اعمال انسانها است.