My DokuWiki

Edit the page and hit Save. See syntax for Wiki syntax. Please edit the page only if you can improve it. If you want to test some things, learn to make your first steps on the playground.

[سوره القمر (54) : آیات 41 تا 46]

اشاره

وَ لَقَدْ جٰاءَ آلَ فِرْعَوْنَ اَلنُّذُرُ (41) کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا کُلِّهٰا فَأَخَذْنٰاهُمْ أَخْذَ عَزِیزٍ مُقْتَدِرٍ (42) أَ کُفّٰارُکُمْ خَیْرٌ مِنْ أُولٰئِکُمْ أَمْ لَکُمْ بَرٰاءَهٌ فِی اَلزُّبُرِ (43) أَمْ یَقُولُونَ نَحْنُ جَمِیعٌ مُنْتَصِرٌ (44) سَیُهْزَمُ اَلْجَمْعُ وَ یُوَلُّونَ اَلدُّبُرَ (45) بَلِ اَلسّٰاعَهُ مَوْعِدُهُمْ وَ اَلسّٰاعَهُ أَدْهیٰ وَ أَمَرُّ (46)

ترجمه:

41-انذارها و هشدارها (یکی پس از دیگری) برای آل فرعون آمد.

42-اما آنها همه آیات ما را تکذیب کردند، و ما آنها را گرفتیم و مجازات کردیم گرفتن شخصی قدرتمند و توانا.

43-آیا کفار شما بهتر از اینها هستند؟ یا برای شما امان نامه ای در کتب آسمانی نازل شده؟! 44-یا می گویند: ما جماعتی متحد و نیرومند و پیروزیم؟ 45- (ولی بدانند) جمعشان به زودی شکست می خورد و پا به فرار می گذارند.

46- (علاوه بر این) رستاخیز موعد آنها است و مجازات قیامت هولناکتر و تلختر است.

ص: 67

تفسیر:

آیا شما از اقوام گذشته برترید؟!

پنجمین و آخرین قومی که در این سلسله به آنها اشاره می شود قوم فرعون است، ولی از آنجا که سرگذشت این قوم به طور مشروح در سوره های مختلف قرآن آمده در اینجا تنها اشاره کوتاه و فشرده ای به داستان عبرت انگیز آنها شده است.

می فرماید: "انذارهای ما (یکی پس از دیگری) به سراغ آل فرعون آمد" (وَ لَقَدْ جٰاءَ آلَ فِرْعَوْنَ النُّذُرُ) .

منظور از"آل فرعون"تنها خاندان و بستگان او نیست، بلکه پیروان او را به طور عموم شامل می شود، زیرا"آل"گرچه غالبا در مورد"اهل بیت و خانواده"به کار می رود ولی احیانا در معنی وسیعی که گفتیم نیز استعمال می شود، و قرائن مقام نشان می دهد که در اینجا منظور همین معنی وسیع است.

"نذر" (بر وزن کتب) جمع"نذیر"به معنی بیم دهنده است خواه انسانی باشد یا حادثه ای از حوادث که به انسانها هشدار می دهد و آنها را از عاقبت کارشان بر حذر می دارد در صورت اول ممکن است آیه فوق اشاره به موسی و هارون باشد، و در صورت دوم اشاره به معجزات نه گانه موسی، ولی آیه بعد نشان می دهد که معنی دوم در اینجا مناسب است. (1)

(1)

*** آیه بعد از واکنش"آل فرعون"در برابر این دو پیامبر بزرگ الهی

ص: 68

1- 1) باید توجه داشت که"نذر"هم جمع"نذیر"است و هم معنی مصدری یا اسم مصدری دارد، و از آنجا که مصدر نیز به معنی وصفی اطلاق می شود هر دو می تواند به یک مفهوم باز گردد.

و انذارهای آنها پرده برداشته، می گوید: "آنها تمام آیات ما را تکذیب کردند" (کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا کُلِّهٰا) .

آری این مغروران خودخواه، و این جباران خودکامه و بیدادگر، همه آیات الهی را بدون استثنا انکار کردند، همه را دروغ یا سحر یا حوادث اتفاقی شمردند! "آیات"مفهوم وسیعی دارد که هم دلائل عقلی را شامل می شود، هم معجزات، و هم دلائل نقلی را، اما به قرینه آیه 101 سوره اسراء وَ لَقَدْ آتَیْنٰا مُوسیٰ تِسْعَ آیٰاتٍ بَیِّنٰاتٍ "ما به موسی نه معجزه روشن دادیم"معلوم می شود که در اینجا اشاره به همان معجزات نه گانه است (1) .

(1)

انسان اگر حقیقت جو باشد دیدن یکی از این معجزات با اخطار قبلی و سپس بر طرف شدن بلا به وسیله دعای پیامبر خدا برای او کافی است، ولی هنگامی که انسان به اصطلاح بر سر دنده لج قرار می گیرد اگر تمام آسمان و زمین آیت خدا شود مؤثر نیست تنها عذاب الهی باید فرا رسد و مغزهایی را که پر از باد غرور است در هم بکوبد.

چنان که در ذیل همین آیه مورد بحث می خوانیم: "ما آنها را گرفتیم و مجازات کردیم، گرفتن کسی که هرگز مغلوب نمی شود و مقتدر و تواناست"

ص: 69

1- 1) "معجزات نه گانه موسی"با توجه به آیات مختلف قرآن عبارت است از: 1-تبدیل شدن عصا به مار عظیم (طه-20) 2-"ید بیضاء"و درخشیدن دست موسی همچون یک منبع نور (طه-22) 3-طوفانهای کوبنده (اعراف-133) 4 و 5 و 6 و 7"ملخ"که بر زراعتها مسلط شد، و"قمل" (یک نوع آفت نباتی) و"ضفادع" (قورباغه هایی که از رود نیل برخاستند و در مدت کوتاهی سطح زندگی آنها را پوشاندند) و"دم"رود نیل رنگ خون گرفت (اعراف-133"8 و 9"خشکسالی"و کمبود انواع میوه ها (اعراف-130) که شرح هر کدام در ذیل آیات مربوط داده شده است.

(فَأَخَذْنٰاهُمْ أَخْذَ عَزِیزٍ مُقْتَدِرٍ) .

"اخذ"در اصل به معنی گرفتن است، ولی از آنجا که مجرم را برای مجازات کردن قبلا دستگیر می کنند این کلمه به عنوان کنایه از مجازات به کار می رود.

تعبیری که در ذیل این داستان آمده است در سرگذشتهای دیگر نظیر ندارد این به خاطر آن است که فرعونیان بیش از همه به قدرت و عزت خود می بالیدند، و همه جا سخن از نیروی حکومت آنها بود، اما خداوند می گوید:

ما آنها را گرفتیم، گرفتن عزیز مقتدر تا معلوم شود، این قدرت و عزت پوشالی در مقابل عزت و قدرت خدا هیچ و پوچ است، و عجب اینکه همان رود عظیم نیل که سرچشمه تمام ثروت و قدرت و آبادی و تمدن آنها بود مامور نابودی آنها شد، و عجبتر اینکه موجودات کوچکی همچون ملخ، قورباغه، قمل (یک نوع حشره) بر آنها مسلط گشت و آنان را به ستوه آورد و بیچاره کرد.

*** بعد از بیان داستان اقوام پیشین و عذاب و کیفر امتهای سرکش و مجرم، در آیه بعد مشرکان مکه را مخاطب ساخته می گوید: "آیا کفار شما از کافران پیشین بهترند و یا برای شما امان نامه ای در کتب آسمانی نازل شده است" (أَ کُفّٰارُکُمْ خَیْرٌ مِنْ أُولٰئِکُمْ أَمْ لَکُمْ بَرٰاءَهٌ فِی الزُّبُرِ) (1) .

(1)

میان شما و قوم فرعون و قوم نوح و لوط و ثمود چه تفاوتی است؟ اگر آنها به خاطر کفر و طغیان و ظلم و گناه گرفتار طوفانها و زلزله ها و صاعقه ها شدند چه دلیلی دارد که شما به چنین سرنوشتی مبتلا نشوید؟! آیا شما از آنها بهترید؟ یا طغیان و عناد و کفر شما از آنها کمتر است؟

ص: 70

1- 1) ضمیر در"کفارکم"ظاهرا به"مشرکان عرب"بر می گردد، به قرینه جمله " أَمْ لَکُمْ بَرٰاءَهٌ فِی الزُّبُرِ ".

پس چگونه خود را از عذاب الهی مصون می شمرید؟ مگر اینکه امان نامه ای در کتب آسمانی برای شما آمده باشد، و مسلما چنین ادعایی دروغ است و هیچگونه دلیلی بر آن ندارید.

*** "یا اینکه می گویند: ما جمعیت متحد و نیرومندی هستیم و از مخالفانمان انتقام می گیریم، و بر آنها پیروز می شویم" (أَمْ یَقُولُونَ نَحْنُ جَمِیعٌ مُنْتَصِرٌ) (1) "جمع"به معنی"مجموع"است، و منظور در اینجا جماعتی است که هدف و قدرت عمل دارند و تعبیر به"منتصر"نیز تاکیدی بر این معنی است، زیرا از ماده"انتصار"و به معنی انتقام گرفتن و پیروز شدن است.

(1)

قابل توجه اینکه آیه قبل به صورت"خطاب"بود، اما آیه مورد بحث، و آیات آینده از کفار به صورت"غائب"سخن می گوید، و این یک نوع تحقیر است یعنی شایسته نیستند بیش از این مخاطب به خطاب الهی شوند.

به هر حال، اگر آنها ادعای چنین قدرتی کنند آن نیز ادعای بی اساسی است، چرا که"آل فرعون"و"قوم عاد و ثمود"و امثال آنان که از اینها قویتر بودند در برابر عذاب الهی همچون پر کاه در برابر یک طوفان عظیم کمترین مقاومتی از خود نشان ندادند تا چه رسد به این گروه اندک و فاقد همه چیز! *** سپس به عنوان یک پیشگویی قاطع برای رد سخنان آنها، می افزاید آنها بدانند"جمعشان به زودی شکست می خورد و فرار می کنند"

ص: 71

1- 1) با اینکه"نحن"ضمیر جمع است خبر آن"جمیع"به صورت مفرد آمده و همچنین"منتصر"که خبر بعد از خبر یا صفتی است برای جمیع، و این به خاطر آن است که"جمیع"هر چند لفظا مفرد است ولی از نظر معنی جمع می باشد.

(سَیُهْزَمُ الْجَمْعُ وَ یُوَلُّونَ الدُّبُرَ) (1) .

(1)

جالب اینکه"سیهزم"از ماده"هزم" (بر وزن جزم) در اصل به معنی فشار دادن جسم خشک است به حدی که متلاشی شود، و به همین مناسبت در متلاشی شدن لشکر و در هم شکستن آن به کار رفته است.

این تعبیر ممکن است اشاره ای به این نکته باشد که اگر چه آنها ظاهرا متحد و منسجمند، ولی چون موجوداتی خشک و فاقد انعطافند در برابر یک فشار قوی درهم می شکنند، بر عکس مؤمنان که صلابتی توأم با انعطاف دارند که اگر تندباد حوادث کمر آنها را خم کند به زودی قامت راست کرده و باز هم در برابر حادثه می ایستند.

"دبر"به معنی پشت در مقابل"قبل"به معنی پیش رو است، و ذکر این کلمه در اینجا برای بیان پشت کردن به میدان جنگ به طور کامل است.

این پیشگویی در میدان بدر و سایر جنگهای اسلامی جامع عمل به خود پوشید، و سرانجام جمعیت قدرتمند کفار متلاشی شدند و فرار کردند.

*** در آخرین آیه مورد بحث می افزاید: "تنها شکست و ناکامی در دنیا بهره آنها نیست، بلکه"رستاخیز موعد آنها است و مجازاتهای قیامت هولناکتر و تلخ تر است" (بَلِ السّٰاعَهُ مَوْعِدُهُمْ وَ السّٰاعَهُ أَدْهیٰ وَ أَمَرُّ) .

و به این ترتیب آنها باید هم در انتظار شکست تلخی در این دنیا باشند، و هم شکست تلخ تر و وحشت انگیزتر در آخرت.

"ادهی"از ماده"دهو"و"دهاء"به معنی مصیبت و حادثه بزرگ است که راه خلاص و علاج و درمان ندارد، و گاه به معنی شدت هوشیاری نیز آمده

ص: 72

1- 1) با اینکه مناسب است"یولون الادبار"گفته شود بجای آن"یولون الدبر" گفته شده، زیرا این کلمه معنی جنس دارد که در حکم جمع است.

است، اما در آیه مورد بحث به معنی اول می باشد.

آری آنها در قیامت گرفتار چنان سرنوشتی می شوند که راه فراری برای آن نیست.

***

نکته:

یک پیشگویی صریح و اعجازآمیز

بدون شک آن زمان که این آیات در مکه نازل شد مسلمانان در اقلیت شدید و دشمن در اوج قدرت بود، و هرگز پیش بینی پیروزی سریع مسلمانان بر آنها قابل باور نبود، ولی مدت کوتاهی گذشت که مسلمانان هجرت نمودند و آن قدر قدرت پیدا کردند که در نخستین برخورد مسلحانه خود با دشمن در میدان بدر ضربه بسیار و سهمگینی بر آنان وارد ساختند، آن چنان که هرگز انتظارش را نداشتند، و چند سالی از ماجرای بدر بیشتر نگذشت که نه فقط کفار مکه، بلکه تمام جزیره عربستان در مقابل آنها تسلیم شدند! آیا این خبر غیبی از آینده آن هم با این قاطعیت و صراحت معجزه نیست؟ می دانیم یکی از جنبه های اعجاز قرآن مشتمل بودن بر خبرهای غیبی است، که یک نمونه اش آیه مورد بحث می باشد.

***

ص: 73

Edit summary